Waarom is de burger boos?

Maarten van Rossem

Samenvatting

Maarten van Rossem over hedendaags populisme

Wie had gedacht dat het beschamende einde van de LPF definitief een einde zou maken aan het bozige Nederlandse populisme, kwam bedrogen uit. Zowel Rita Verdonk als Geert Wilders heeft gedemonstreerd dat het populistische kiezerspotentieel bepaald niet kleiner is geworden.
Voor de objectieve waarnemer blijft dat een verbazingwekkende zaak, gezien de baarlijke nonsens die de populistische voorlieden meestal uitkramen. Rita Verdonk is ondertussen gestruikeld over haar eigen organisatorische onvermogen. Wilders heeft het stokje overgenomen en excelleert vooral in handig geformuleerde borreltafelpolitiek. De enorme attractie van deze politieke kermisgasten is dus verrassend stabiel. Hoofdoorzaak lijkt toch wel de bangmakerij voor de niet-bestaande 'islamisering' van Nederland, en de rest van Europa. Er is echter meer aan de hand.
De populistische partijen zijn brede protestpartijen. Een aanzienlijk deel van het electoraat ziet de overheid, het politieke systeem en de maatschappelijke elite kennelijk als de vijand. De vraag is hoe dat komt.

Luister hier naar een interview met Maarten van Rossem in het Vlaamse programma Babel.

Persrecensies

Van Rossem in De Groene Amsterdammer:

'"Fatsoenlijk democratische partijen moeten niet met Wilders in zee gaan [...]. Zijn standpunten zijn volkomen onacceptabel. Tegen iemand die zich tegen de beginselen van de grondwet keert en zich met paranoïde obsessie uitlaat tegen een minderheid, moet je duidelijk nee zeggen. Hem in de onderhandelingen serieus nemen is wel verstandig, en ik denk ook dat het vooral strategisch van aard is. Maar ik vind ook dat Wilders al veel te lang met fluwelen handschoenen wordt aangepakt." Van Rossem vindt de mantra dat de kiezer altijd gelijk heeft grote kul. "Heeft de kiezer gelijk als Berlusconi in Italië de democratie om zeep helpt? De boze burger is zestien procent van de Nederlanders, zij denken dat ze Einstein gelijk zijn, maar hun woede is ongericht en zonder oplossingen. Ik noem dat "modieus pessimisme". Alles is verkeerd en men praat elkaar in de put. 84 procent van de stemmers denkt daar nog altijd totaal anders over. Het probleem is niet Wilders en zijn aanhang, maar de zwakte van de gevestigde grote partijen. Hun onzekerheid maakt hem gevaarlijk. Het frame van de populisten is bapalend geworden, omdat ze zelf geen ideologische autoriteit meer hebben."'

De pers over Waarom is de burger boos:

'In zijn bij vlagen briljant geschreven Waarom is de burger boos (...) plaatst [van Rossem] Fortuyn, Wilders en Verdonk in de rij van boer Koekoek en Emile Ratelband en maakt precies duidelijk dat deze populistische leiders juist een dissonant zijn op het terrein dat zij hartstochtelijk zeggen te verdedigen, namelijk dat van de Nederlandse historische traditie.' Hans Veldman, Fd Persoonlijk

'Van Rossem (...) komt met een paar interessante observaties.' Anet Bleich, De Volkskrant

(...) omdat zijn grote kracht ligt in het populariseren van wetenschap en omdat hij dit al vele, vele jaren met een tomeloze energie, vol verve, met humor en met zichtbare overtuiging en vreugde doet.' Juryrapport NWO Eurekaprijs

'Als geen ander kan Maarten van Rossem ingewikkelde historische gebeurtenissen beschrijven en uitleggen.' Historisch Nieuwsblad

'Tussen alle zwaarwichtige deskundologen is hij nog altijd een verademing.' De Groene Amsterdammer

Luister hier naar het interview met van Rossem in het NOS-radioprogramma Met het Oog op Morgen.

Luister hier naar Jacobine Geel's bespreking vanhet boek op Radio 1.

Lees hier het interview met van Rossem over populisme in Nederland in de Spits.

'Van Rossems laatste pagina's over de vraag waarom Wilders met fluwelen handschoenen wordt aangepakt is typisch Van Rossem op zijn sterkst. Een goed begin, een sterk einde en een stukje ‘potted history' ertussenin (...).' Frans verhagen, Amerika.nl

'Glashelder en fair betoog over het ongelijk van de hedendaagse populisten.' Frans Smits, Historisch Nieuwsblad

'(...) een even scherpe als boze analyse van de politieke praktijken en de intimiderende gedragingen van de enige populist die er op dit moment in Nederland toe doet. (...) het démasqué van Wilders' politieke bluf mag er wezen.' Jan Blokker, NRC

'Slechts met de erkenning en aanvaarding van de noodzakelijke beperkingen van de parlementaire democratie zal de burger inzien dat dit het enige mogelijke systeem is.' Binnenlands Bestuur

Klik hier voor de hele bespreking van het boek in Binnenlands Bestuur

Gegevens

Recensies van lezers

, 29 april 2010
Van Rossem heeft iets tegen populisme en vindt boze burgers maar onredelijke zeurpieten. Maar "waarom (de) burger(s) boos zijn" en "hoe het komt dat steeds meer Nederlanders de overheid, het politieke systeem en de maatschappelijke elite als vijand zien" vertelt van Rossem ons niet. Op de eerste pagina poneert hij een "eenvoudig en wetenschappelijk goed onderbouwd antwoord": de burger is boos "omdat hij zich zorgen maakt over de omvangrijke immigratie". Een immigratie die echter, zoals hij ons later vertelt, dankzij de wetgeving van staatssecretaris Cohen en de strengheid van minister Verdonk al tijden tot een absoluut minimum is gedaald. De boosheid wordt dus veroorzaakt door een oorzaak die niet meer bestaat. Tja. Waar het hem uitkomt strooit van Rossem met bronverwijzingen, maar uitgerekend bij deze cruciale 'wetenschappelijke onderbouwing' doet hij dat niet. Later in zijn boek blijkt de burger eigenlijk helemaal niet boos te zijn, maar vult hij slechts het rechts-conservatieve gat dat de VVD ooit liet vallen. Wat conservatisme en allochtonenfobie met elkaar te maken hebben moeten we maar raden. Van Rossem stelt vervolgens terecht dat ook (extreem) rechts een legitieme democratische positie is. Waarmee volgens van Rossem's eigen logica er niet alleen geen boze burgers in Nederland bestaan, maar ook geen populisme. Maar waarom heeft hij dan in hemelsnaam dit boek geschreven? Als een tweede Pim Fortuyn haalt van Rossem in zijn boek van alles bij elkaar en gooit het vervolgens op een grote hoop. Inderdaad, vanuit het buitenland gezien leven de Nederlanders in het aards paradijs, maar daar gaat het hier niet om. Waar het om gaat is of de Nederlandse democratie voldoet aan de criteria die wij daar in Nederland zelf voor hanteren. En niet alleen de burgers (die in een democratie de uiteindelijke maat der dingen zijn) maar ook gezaghebbende instituties kraken over dat democratisch functioneren al jarenlang harde noten. Een paar voorbeelden: de cultuurhistoricus Oerlemans in de NRC van 1990 en 1992, de PvdA in 'De kaasstolp aan diggelen' en 'Onder een gesloten dak groeit geen gras' (2002), de WRR in 'De staat van de democratie' (2004), recent de Raad voor het Openbaar bestuur die de WRR-analyse nog eens dunnetjes over doet, de Ombudsman en de Raad van State in hun jaarverslagen, staatsrechtgeleerden als Couwenberg en Vis, journalist Gerard van Westerloo in 'Niet spreken met de bestuurder', Marc Chavannes in 'Niemand regeert', en de NRC die al jaren uiterst kritische analyses over ons democratisch reilen en zeilen publiceert. Socioloog Dick Pels maakt het zeer zinnige onderscheid tussen het 'obscure populisme' (dat zich op de uitersten van het links-rechts spectrum bevindt), en het 'verlicht populisme' dat de (machts-)relatie tussen kiezer en gekozene, tussen vertegenwoordigde en vertegenwoordiger, en tussen bestuurde en bestuurder aan de orde stelt. Maar daar horen we van Rossem niet over. Ook haalt van Rossem de bekende politieke en populistische truc uit om kritiek op het functionéren van de democratie te duiden als kritiek op de wénselijkheid van de democratie. In zijn conclusies raakt van Rossem pas echt op dreef. Staatsrechtelijke vernieuwingen (waarover in Nederland het hoognodige publieke en politieke debat nog steeds niet behoorlijk gevoerd wordt) worden afgeserveerd onder verwijzing naar Californië. Waarom verwijst hij niet naar een land als Zwitserland waar Nederland veel meer mee gemeen heeft dan met Californië en waar referenda al vele jaren lang uitstekend functioneren? Terzijde: ons het Nederlandse EU-referendum was weliswaar een ongelooflijk staaltje van politiek en bestuurlijk broddelwerk, maar in democratisch opzicht was het een groot succes: een grote opkomst, een duidelijke uitslag, en een brede acceptatie van de uitslag onder de bevolking. Als een meisje nee zegt bedoelt ze nee, maar als een burger nee zegt.... En dus werden onze Haagse schriftgeleerden door Balkenende aan het werk gezet om ons uit te leggen waarom wij als burger met ons nee eigenlijk ja bedoelden. En van Rossem vindt dat de burgers daar niet boos over mogen worden? Van Rossem verwijst naar "politici die zich onder druk van de media populistisch gaan gedragen en om te overleven zelf het politieke bedrijf verdacht moeten maken". Een correcte constatering, maar wat is er mis met een burger die geen vertrouwen heeft in politici die zich zo gedragen? "De demonisering van een kleine (moslim-)minderheid levert geen oplossing voor de problemen die de omvangrijke immigratie heeft veroorzaakt". Zoals van Rossem eerder terecht opmerkt was de omvang van de immigratie groot, maar is de omvang van het probleem relatief nogal klein. (Waarmee het nog niet perse een klein probleem hoeft te zijn.) Maar nu van tweeën een. Ofwel die problemen zijn opgelost, en zeg dan ook wat die oplossing is zodat de boze burgers zich daar een mening over kunnen vormen. Ofwel ze zijn nog niet opgelost, maar laat dan ook zien waarom onze politici daarbij wel en de boze burgers geen gelijk hebben. Ten slotte komt van Rossem met zijn panacee voor alle kwalen: "niet meer, maar minder democratie"! Hier komt populist van Rossem uit de kast. In afwachting van transport naar de lokale kringloopwinkel staat "De Boze Burger" op mijn boekenplank daarom nu braaf naast zijn grote en door van Rossem zo verguisde voorganger: "De Puinhopen van Acht Jaar Paars". Ik ben ook een boze burger, maar ik ben boos om heel andere redenen dan van Rossem aanvoert. Blijft mijn vraag waarom al die andere burgers boos zijn, waar die boze burgers in onze maatschappij zitten, waar hun boosheid op gericht is, en wat de maatschappelijke, democratische en politieke betekenis van hun boosheid is.

Nanno Jonkers, 17 april 2010
Eén vraag aan prof. Maarten, later een soort recensie van dit boekje. Is de PVDA, nu dan onder de onaantastbare leiding van amateur bruggebouwer (wat het kost is totaal onbelangrijk) en religie-apologeet Job Cohaan, sorry Cohen (initialen dus gelijk aan die van J.C. ; Jezus Christus nog aan toe), met de leuze "iedereen telt mee" (bij ons), onderwijl in Rotterdam alleen al 28 % van het kiezersvolk uitsluitend van indirect meebesturen en zogenaamd wars van onderbuikgevoelens, ermee negerend dat mensen om even irrationale en emotionele beweegreden op haar stemmen als zij die de PVV prefereren, niet vrijwel even populistisch bezig ?? Met J.C. als reddende engel van het vaderland in hoge nood, iedereen binnen boord houdend met -per definitie- vage, voor meerdere uitleg vatbare mantra's, leuzen en frasen en met de gebruikelijke vooronderstelde bewezen superioriteit van het sociaal-democratische gedachtengoed ("wie niet op links stemt deugt gewoonweg niet , basta !!), ervan uitgaand (hoofdelement van het populisme volgens van Rossem) dat er zoiets als in de grond -op de keeper beschouwd- één volk, één natie, bestaat; met hoogstens wat misleide en verwarde geesten en een handvol zakkenvullende directeuren die erbuiten vallen. Kortom: meneer van Rossem, wie en wat heeft u op 3 maart jl. in Utrecht zitten duwen. En wat daarmee eigenlijk tegen willen houden, mocht het populisme inmiddels ook uw eigen partij hebben aangevreten ? En: meent u nu heus dat menig PvdA-stemmer nooit boos is op maatschappij en bestuur ? # (zie noot onderaan) U zou ze de kost moeten geven. Was het soms geen boosheid die de SDAP tot leven wekte, ooit ? Tenslotte: is nu juist het kernprobleem niet dat de sociaal-democratie, opgeslokt en opgeeist door de PvdA, deel is gaan uitmaken van de gevestigde sociale orde en deze PvdA razend wordt als die positie ook maar in enige mate wordt aangetast. Met alle verschijnselen van dien; als ...doof zijn voor (zelfs of met name interne kritiek), weglopen voor verantwoordelijkheid (Bos het bos in; geen zin in de onontkoombare ombuigingen, wel in een baan in de luwte als bankpresident, zo nodig na door vrouw en kinderen uitgekotst te zijn, hij opnieuw het bos in), een bijna corporatistische staat als uitkomst van polderend regeren met het CDA; economische uitwassen in een stompzinnige managementcultuur, weer gevolg van "Paars" regeren onder een zich sociaal minderwaardig voelende, inmiddels zich verrijkende, m.p. van sociaal democratische snit met vakbondsverleden, ...moet ik nog doorgaan ???? Maar ik zal nu eerst grondig van uw boekje kennis gaan nemen. # Er zijn ook onder de PvdA-getrouwen mensen, die begrijpen dat het voorgevallene in Dordrecht -met een halve politieman als verdachte van moord van een meisje van 12 of 13- nimmer had plaats gevonden als de politie in Nederland nog een funktionerend instituut was, waar men -politieman of burger- zijn klacht of observatie kwijt kan bij de leiding zonder geschoffeerd te worden en waarin de politieman niet aanhoudelijk in zijn werk gefrustreerd wordt, onderbetaald en als gevolg van slecht beher bedreigd met nog minder blauw op straat, desnoods door uitdunning politiemacht (bedankt mevrouw, de haringliefhebster, Guusje Terhorst). Die ook boos zijn over de teloorgang van het Nederlandse onderwijs en ergens wel begrijpen dat hun PvdA daar minstens deels schuldig aan is mede door de sociale gelijkheidsidiotie aldaar nog immer aangehangen, en de dwangmatige behoefte steeds weer zaken in het onderwijs op de schop te nemen. Hartelijke groeten (wij hebben wel eens gezellig bij een borrel zitten napraten na een lezing van u, meneer van Rossem, en u bent hoe dan ook één van de aardigste mensen die ik ken), Nanno Jonkers, Den Haag.

, 05 april 2010
Duidelijk en helder, zoals we van van Rossem gewend zijn, Maar helaas heeft hij zich, waarschijnlijk onder druk van de uitgever, laten verleiden tot een titel die de lading absoluut niet dekt. De vraag zoals gesteld in de titel wordt geenszins beantwoord. Van dit soort titels en achterflaptroep word ik nou boos.